Định hướng học tập và nghề nghiệp là giai đoạn khiến rất nhiều bạn trẻ phân vân. Khi bước vào năm cuối cấp, câu hỏi được nhắc đến nhiều nhất thường là: nên theo điều mình yêu thích hay chọn ngành đang có nhu cầu tuyển dụng lớn? Chúng tôi đã đồng hành cùng rất nhiều học sinh ở đúng thời điểm này. Mỗi em một hoàn cảnh, nhưng nỗi băn khoăn thì gần như giống nhau. Bài viết này chia sẻ góc nhìn thực tế từ kinh nghiệm của chúng tôi, để bạn có thêm cơ sở khi đưa ra quyết định.
Băn khoăn muôn thuở của học sinh cuối cấp
Có một học sinh lớp 12 từng tìm đến chúng tôi trong trạng thái khá rối. Em mê vẽ từ nhỏ và đã tham gia nhiều kỳ thi năng khiếu mỹ thuật. Thế nhưng người lớn xung quanh lại khuyên em chọn khối kinh tế, vì cho rằng dễ xin việc hơn. Em hỏi chúng tôi: vậy là phải từ bỏ đam mê sao?
Câu chuyện ấy không hiếm gặp. Sở thích và thực tế tuyển dụng thường kéo học sinh về hai hướng khác nhau. Giai đoạn này vì thế trở thành một trong những quyết định căng thẳng nhất của tuổi học trò. Nếu không được chuẩn bị, các em rất dễ đi theo cảm tính hoặc chỉ làm theo lời khuyên của người khác.
Đáng tiếc là sự giằng co này thường khiến các em chọn vội. Có bạn đến phút chót mới điền nguyện vọng trong tâm trạng hoang mang. Không ít trường hợp sau đó phải chuyển ngành giữa chừng. Lý do thường không phải vì ngành đó kém, mà vì lựa chọn ban đầu chưa được cân nhắc đủ kỹ. Chuyển ngành tốn thời gian, tốn học phí, và đôi khi kéo theo cả tâm lý chán nản.
Áp lực từ gia đình và bạn bè cũng góp phần làm mọi chuyện rối hơn. Phụ huynh nào cũng mong con có tương lai ổn định, nên hay nhắc đi nhắc lại những cụm từ như “ổn định” hay “dễ xin việc”. Mong muốn ấy xuất phát từ tình thương, nhưng nếu chưa thực sự lắng nghe con, nó có thể vô tình đẩy con vào một lựa chọn không thuộc về mình. Bên cạnh đó, việc so sánh với bạn bè cùng lớp khiến nhiều em thêm nghi ngờ chính mình.
Cách cân bằng hai yếu tố
Chúng tôi thường khuyên học sinh đừng chọn cực đoan. Nếu chỉ nghe theo đam mê mà bỏ qua thị trường lao động, khó có đầu ra rõ ràng. Ngược lại, chỉ chạy theo nhu cầu tuyển dụng mà không quan tâm đến năng lực thật thì dễ mệt mỏi suốt quãng đường học và làm. Điều hợp lý hơn là tìm điểm giao giữa đam mê và nhu cầu ngành. Trên thực tế, không ít ngành vừa hợp sở thích, vừa có nhu cầu nhân lực tốt. Việc cần làm là dành thời gian tìm hiểu kỹ, thay vì kết luận chỉ dựa trên ấn tượng ban đầu.
Một cách làm đơn giản là viết ra ba danh sách: điều bạn thích làm, điều bạn đang làm tốt, và điều thị trường đang cần. Sau đó, hãy đối chiếu ba danh sách này với nhau. Những điểm trùng lặp thường là nơi đáng xem xét trước tiên. Bạn không cần tìm ra đáp án hoàn hảo ngay lập tức. Mục tiêu là thu hẹp phạm vi lựa chọn xuống còn vài hướng khả thi để tiếp tục tìm hiểu.
Thử trải nghiệm thực tế trước khi chọn hẳn
Đọc mô tả ngành trên các trang tuyển sinh chỉ cho bạn bức tranh chung. Muốn hình dung công việc thật sự ra sao, bạn cần trải nghiệm. Bạn có thể tham gia buổi tham quan doanh nghiệp, thử một đợt thực tập ngắn hạn, hoặc trò chuyện trực tiếp với người đang làm trong ngành. Những cuộc trò chuyện như vậy thường cho bạn biết điều sách vở không nói: nhịp làm việc, áp lực thường gặp, và điều người trong nghề thực sự thích hay không thích.
Chúng tôi từng gặp một bạn sinh viên năm nhất ngành công nghệ thông tin. Bạn chọn ngành vì nghe nói thu nhập cao. Sau một buổi trò chuyện với kỹ sư lập trình, bạn nhận ra mình không hứng thú với việc ngồi viết code cả ngày. Bạn chuyển sang tìm hiểu lĩnh vực thiết kế trải nghiệm người dùng và thấy phù hợp hơn hẳn. Chỉ một buổi trò chuyện đã giúp bạn điều chỉnh hướng đi khi còn kịp.
Vai trò của tư vấn định hướng
Trước khi quyết định, chúng tôi khuyến khích học sinh và phụ huynh tham gia một buổi tư vấn định hướng bài bản. Buổi tư vấn giúp nhìn rõ năng lực bản thân, xu hướng ngành nghề và những kỹ năng cần bổ sung trước khi bước vào môi trường học tập mới. Một người tư vấn tốt không áp đặt lựa chọn. Họ giúp bạn tự đặt đúng câu hỏi, và từ đó tự đưa ra quyết định có căn cứ.
Khi đã có hướng đi, bước chuẩn bị hồ sơ và các mốc thời gian cũng cần được lưu ý. Bạn có thể tham khảo hướng dẫn chuẩn bị hồ sơ, chứng chỉ và kỳ thi đúng thời hạn để tránh bỏ lỡ những mốc quan trọng. Nếu muốn có thêm góc nhìn khi cân nhắc ngành học, bạn cũng nên xem cập nhật xu hướng giáo dục và đào tạo mới nhất.
Ngoài kiến thức chuyên môn, kỹ năng mềm cũng đóng vai trò không nhỏ trong hành trình học tập và làm việc sau này. Giao tiếp, làm việc nhóm và quản lý thời gian đều là những thứ bạn có thể rèn luyện ngay từ bây giờ. Tham khảo thêm kỹ năng mềm cần thiết cho học sinh, sinh viên sẽ giúp bạn chuẩn bị hành trang toàn diện hơn. Đây cũng là nguồn tham khảo hữu ích cho phụ huynh đang đồng hành cùng con.
Kết luận
Chọn ngành là quyết định dài hạn, đáng để dành thời gian suy nghĩ thay vì chỉ dựa vào cảm tính hay áp lực xung quanh. Theo kinh nghiệm của chúng tôi, khi bạn cân bằng được giữa sở thích và nhu cầu thị trường, đồng thời kiểm chứng lựa chọn bằng trải nghiệm thật, khả năng hối tiếc sau này sẽ giảm đi rõ rệt. Đam mê không nhất thiết phải đối lập với công việc ổn định. Nhiều người đã tìm được con đường kết hợp cả hai, chỉ là họ đã dành thời gian đi tìm nó.
Nếu bạn hoặc con em mình đang cân nhắc ngành học, hãy bắt đầu từ những bước nhỏ: tìm hiểu, trò chuyện, trải nghiệm. Chúng tôi luôn sẵn lòng đồng hành cùng bạn trên hành trình đó.
