Kỹ năng đàm phán cơ bản cho sinh viên trước khi deal lương công việc đầu tiên thường đến sớm hơn bạn nghĩ. Bạn vừa nhận thư trúng tuyển, niềm vui còn chưa kịp lan ra thì câu hỏi “bạn kỳ vọng mức lương bao nhiêu?” đã xuất hiện. Đội ngũ chúng tôi gặp khoảnh khắc này rất nhiều lần khi làm việc với sinh viên mới ra trường. Phần lớn các bạn im lặng, gật đầu với con số đầu tiên dù trong lòng không thật sự hài lòng. Có bạn còn tự nhủ sẽ thương lượng sau, nhưng khi ký hợp đồng xong thì gần như mọi cơ hội đã khép lại.
Chúng tôi hiểu cảm giác ấy. Ai cũng sợ mất cơ hội nếu lỡ đòi hỏi quá đà. Nhưng nếu bạn không tự nói lên giá trị của mình, gần như không ai làm việc đó thay bạn. Bài viết này tổng hợp những gì chúng tôi rút ra qua nhiều buổi tư vấn hướng nghiệp, với mục đích giúp bạn bước vào cuộc trao đổi lương đầu tiên với tâm thế vững vàng hơn và, quan trọng hơn, có đủ thông tin để tự đưa ra quyết định.
Vì sao sinh viên cần kỹ năng đàm phán trước khi deal lương?
Nhiều bạn cho rằng mức lương hoàn toàn do công ty quyết định, còn mình chỉ cần làm tốt phỏng vấn là đủ. Cách nghĩ này khá phổ biến. Tuy vậy, nó vô tình khiến bạn bỏ lỡ cơ hội tăng thu nhập ngay từ điểm xuất phát, nơi việc thương lượng vẫn còn khá linh hoạt.
Mức lương khởi điểm ảnh hưởng dài hạn hơn bạn tưởng. Các lần tăng lương thường tính theo tỷ lệ phần trăm trên mức hiện tại. Nếu bắt đầu thấp, mỗi lần tăng cũng sẽ thấp theo. Hãy thử hình dung hai người cùng được tăng 10%. Người đang nhận 8 triệu sẽ thêm 0,8 triệu. Người đang nhận 10 triệu thì thêm được 1 triệu. Chênh lệch ban đầu chỉ vài triệu, nhưng sau vài năm khoảng cách đó nới rộng đáng kể, dù năng lực của hai người gần như ngang nhau.
Đàm phán vì thế không đơn thuần là chuyện xin thêm vài trăm nghìn. Khi làm tốt, bạn thể hiện được sự chuyên nghiệp, hiểu rõ giá trị của bản thân và biết cách giao tiếp. Đây là những điều nhà tuyển dụng đánh giá cao ngay từ đầu, bởi họ cũng đang quan sát bạn sẽ làm việc với khách hàng và đồng nghiệp ra sao.
Đội ngũ chúng tôi từng theo dõi một bạn sinh viên ngành Marketing đề xuất mức lương cao hơn khoảng 20% so với offer ban đầu. Bạn không hề tỏ ra kiêu ngạo. Bạn đưa ra số liệu về chiến dịch truyền thông đã thực hiện khi còn đi học, kèm kết quả cụ thể như lượt tương tác và tỷ lệ chuyển đổi. Nhà tuyển dụng đồng ý, và sau này họ chia sẻ rằng chính sự chuẩn bị kỹ lưỡng ấy là điều họ đang tìm kiếm.
Ngược lại, cũng có không ít bạn giỏi chuyên môn nhưng lúng túng khi được hỏi về kỳ vọng lương. Các bạn ấp úng, nói chung chung rồi chấp nhận mức thấp hơn năng lực thực tế. Khác biệt giữa hai trường hợp gần như chỉ nằm ở sự chuẩn bị trước đó, chứ không phải ở năng lực.
Các bước chuẩn bị kỹ năng đàm phán khi deal lương
Hãy coi đàm phán là một cuộc trò chuyện cởi mở về giá trị, không phải một cuộc chiến. Bạn có kỹ năng, công ty có nhu cầu, và mục tiêu là tìm điểm chung hợp lý cho cả hai bên. Muốn đạt được điều đó, bạn cần chuẩn bị từ sớm, đừng đợi đến lúc được hỏi mới bắt đầu suy nghĩ.
Bước 1: Tìm hiểu mức lương thị trường
Đây là nền tảng quyết định sự tự tin của bạn. Nếu không nắm mặt bằng lương của ngành, mọi con số bạn đưa ra đều thiếu sức thuyết phục. Bạn sẽ dễ bị dẫn dắt, hoặc ngược lại, đưa ra yêu cầu mà người đối diện cho là thiếu cơ sở.
Bạn có thể bắt đầu từ các trang tuyển dụng uy tín và xem những vị trí tương tự ở nhiều công ty đang trả mức nào. Đừng chỉ dựa vào một nguồn duy nhất; hãy so sánh vài nơi để có cái nhìn tổng quan. Nếu có điều kiện, hãy trò chuyện với các anh chị đi trước trong ngành. Những chia sẻ thực tế từ họ thường có giá trị hơn nhiều bảng số liệu khô khan, vì họ biết những điều không nằm trong mô tả công việc.
Khi hướng dẫn sinh viên, chúng tôi luôn khuyến khích họ ghi lại thông tin vào một bảng tham khảo cá nhân, gồm vị trí, công ty, khoảng lương, nguồn và ngày ghi nhận. Bảng này giúp bạn so sánh dễ dàng và cập nhật theo thời gian.
Cần lưu ý rằng mức lương công bố trên mạng thường là mức cao nhất của khung, hoặc chỉ là ước tính chung chung. Khi tham khảo, hãy nhìn cả mức thấp nhất lẫn mức trung bình. Khoảng giá trị này giúp bạn có điểm tựa linh hoạt khi trao đổi, thay vì đưa ra một con số cứng nhắc.
Bước 2: Chuẩn bị lý lẽ về giá trị bản thân
Biết mặt bằng lương mới chỉ là một nửa công việc. Nửa còn lại là trả lời được câu hỏi: vì sao bạn xứng đáng với mức lương đó? Đây là phần nhiều sinh viên bỏ qua nhất, và cũng là phần tạo nên khác biệt rõ rệt.
Hãy liệt kê những gì bạn đã làm được, dù trong học tập, đồ án, hoạt động ngoại khóa hay công việc bán thời gian. Với mỗi điều, cố gắng gắn nó với một kết quả cụ thể. Thay vì nói “em có kỹ năng làm việc nhóm tốt”, bạn có thể kể “em điều phối nhóm bảy người hoàn thành đồ án đúng hạn và đạt điểm cao nhất lớp”. Cụ thể như vậy, người nghe mới hình dung được giá trị bạn mang lại. Chi tiết càng rõ, lời nói càng có trọng lượng.
Sau đó, liên hệ những điểm đó với yêu cầu của vị trí đang ứng tuyển. Nhà tuyển dụng quan tâm đến việc bạn sẽ giải quyết bài toán gì cho họ, không chỉ là bạn đã học những gì trên ghế nhà trường. Một cách làm hiệu quả là đọc lại mô tả công việc, đánh dấu ba đến bốn yêu cầu quan trọng nhất, rồi chuẩn bị sẵn một ví dụ thực tế cho từng yêu cầu. Khi đã có những ví dụ này, bạn sẽ thấy mình tự tin hơn hẳn khi nói về tiền.
Bước 3: Xác định con số mục tiêu và con số tối thiểu
Trước buổi trao đổi, bạn nên có hai con số trong đầu. Con số mục tiêu là mức lương bạn thật sự mong muốn. Con số tối thiểu là mức thấp nhất bạn có thể chấp nhận trong hoàn cảnh hiện tại. Hai con số này giúp bạn không bị cuốn theo cảm xúc khi đang nói chuyện, nhất là khi người đối diện đưa ra đề nghị khiến bạn bất ngờ.
Đừng đặt con số mục tiêu quá sát mức tối thiểu, cũng đừng đặt quá cao đến mức thiếu cơ sở. Một mục tiêu hợp lý thường nằm ở phần trên của khoảng bạn đã tìm hiểu được ở bước một. Khi có hai con số này, bạn sẽ biết lúc nào nên tiếp tục thương lượng và lúc nào nên cân nhắc lại quyết định.
Cách trao đổi lương một cách tự tin và tôn trọng
Khi đến lúc nói chuyện, điều quan trọng là giữ thái độ bình tĩnh và tôn trọng. Bạn không cần nói quá nhiều, cũng không cần cố tạo ấn tượng bằng lời lẽ phức tạp. Hãy nêu con số của mình rõ ràng, kèm lý do ngắn gọn, rồi lắng nghe phản hồi. Sự rõ ràng thường được đánh giá cao hơn sự khéo léo quanh co.
Thông thường, một buổi trao đổi hiệu quả sẽ đi theo trình tự đơn giản: mở đầu bằng việc bày tỏ sự quan tâm đến vị trí và công ty, đưa ra khoảng lương mong muốn dựa trên dữ liệu đã tìm hiểu, trình bày một hoặc hai điểm mạnh liên quan trực tiếp đến công việc, rồi im lặng sau khi nêu con số để đối phương có thời gian suy nghĩ. Chính khoảng im lặng ấy nhiều khi khiến người ta cảm thấy khó xử, nhưng bạn không cần lấp nó bằng lời xin lỗi hay giải thích thêm.
Nếu công ty chưa thể đáp ứng mức bạn mong muốn, đừng vội từ chối ngay. Bạn có thể hỏi về các phúc lợi khác như thưởng dự án, chế độ đào tạo, lộ trình tăng lương sau thời gian thử việc hay linh hoạt giờ làm. Đôi khi những khoản này có giá trị không nhỏ với người mới đi làm, và nằm trong khả năng thương lượng của công ty. Trong thực tế, chúng tôi từng thấy nhiều sinh viên được đồng ý thêm chế độ đào tạo hoặc được đánh giá lương sớm hơn dự kiến, thay vì được tăng thẳng vào mức khởi điểm.
Một điểm nữa cần ghi nhớ là bạn hoàn toàn có thể xin thêm thời gian suy nghĩ. Một câu nói đơn giản như “em cảm ơn anh/chị, cho em xem lại các điều khoản trong hai ngày nhé” là hoàn toàn bình thường. Cách nói này cho thấy bạn nghiêm túc với quyết định của mình, và đa số nhà tuyển dụng đều hiểu.
Những sai lầm sinh viên thường gặp khi deal lương
Có một vài lỗi chúng tôi thấy lặp đi lặp lại. Lỗi đầu tiên là không chuẩn bị gì, đến buổi trao đổi mới bắt đầu nghĩ. Lỗi thứ hai là so sánh bản thân với bạn bè, thay vì với mặt bằng thị trường và năng lực thực tế. Mỗi người có hoàn cảnh và vị trí khác nhau, nên lấy bạn bè làm chuẩn thường dẫn đến kỳ vọng lệch lạc.
Lỗi thứ ba là nói quá nhiều hoặc quá ít. Nói quá nhiều khiến cuộc trò chuyện mất trọng tâm; nói quá ít khiến người đối diện khó hình dung giá trị của bạn. Lỗi cuối cùng, và cũng nguy hiểm nhất, là nhận lời ngay tại chỗ khi chưa kịp đọc kỹ hợp đồng. Các điều khoản về thời gian thử việc, thưởng, bảo hiểm hay ngày nghỉ đều ảnh hưởng đến thu nhập thực tế, nên bạn cần đọc kỹ và hỏi lại những gì chưa rõ.
Tránh được những lỗi này không khó. Điều cần làm là dành thời gian chuẩn bị đúng cách trước khi bước vào cuộc trao đổi. Đừng để một buổi nói chuyện ngắn ngủi quyết định cách bạn được trả công trong nhiều năm sau.
Kết luận
Đàm phán lương không phải kỹ năng bẩm sinh mà ai cũng có sẵn. Nó được hình thành từ việc tìm hiểu thị trường, nhìn nhận đúng giá trị bản thân và luyện cách trình bày mạch lạc. Với sinh viên, đây là thời điểm tốt nhất để xây dựng thói quen đó, vì cách bạn làm ở công việc đầu tiên thường định hình cách bạn được đánh giá về sau.
Nếu bạn đang phân vân về lộ trình nghề nghiệp hoặc muốn chuẩn bị thêm kỹ năng mềm trước khi đi làm, có thể tham khảo kỹ năng mềm cần có cho học sinh, sinh viên và người đi làm. Ngoài ra, nếu muốn hiểu rõ hơn về việc chọn ngành để không đi sai hướng ngay từ đầu, bạn có thể đọc thêm các lưu ý về hướng nghiệp và chọn ngành. Và khi cần nâng cao năng lực để tự tin hơn trong công việc, bạn có thể cân nhắc những điều cần biết về ngoại ngữ và chứng chỉ trước khi đăng ký khóa học.
Chúc bạn có buổi deal lương đầu tiên thật suôn sẻ, và bước vào công việc mới với sự tự tin xứng đáng với những gì bạn đã nỗ lực.
